Home / ନାଟକ / ଲୋକ ନାଟକ / ଲୋକନୃତ୍ୟରେ ମୁଖା (ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖା ନୃତ୍ୟ-୨)

ଲୋକନୃତ୍ୟରେ ମୁଖା (ଓଡ଼ିଶାର ମୁଖା ନୃତ୍ୟ-୨)

ଲୀଳା ଓ ଲୋକନାଟକ ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଲୋକନୃତ୍ୟରେ ମୁଖାର ପ୍ରୟୋଗ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ଏହି ଲୋକନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ପାରମ୍ପରିକ ଉତ୍ସବ ଓ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ । ଏଥିରେ ପରିବେଷିତ ଲୋକନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୀର ସାହିଯାତ ଓ ଗାମ ଜିଲ୍ଲାର ପଶୁ-ନୃତ୍ୟର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ । ସାଧାରଣତଃ ଏହି ନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଚାରିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଯଥା-ମାନବ, ଦାନବ, ଦେବତା ଓ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀ ନୃତ୍ୟ ।

ଓଡ଼ିଶାର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକନୃତ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ପରମ୍ପରା ଉପରେ ଆଧାରିତ । ବର୍ଷସାରା ରାଜ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ପାରମ୍ପରିକ ଲୋକ-ଉତ୍ସବ ଓ ଧାର୍ମିକ ଶୋଭାଯାତ୍ରାରେ ମୁଖା ନୃତ୍ୟର ପରିବେଷଣ ଶୈଳୀ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ରମୁଗ୍‌ଧ କରେ । ମୁଖା-ନୃତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ମୁଖା-ଗୁଡ଼ିକ, ହାଲୁକା ପାଳଧୁଆ କାଠ, କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଦିଆ ମୋଟା କାଗଜରେ ତିଆରି ହୋଇଥାଏ । ଅତୀତରେ ମୁଖା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଥିବା ଶିଳ୍ପୀମାନେ ସମାଜରେ ଚିତ୍ରକାର ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ ।

ପ୍ରାଥମିକ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଖା ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ବ୍ୟବହୃତ ଗାଢ଼ରଙ୍ଗ ଯଥା -ନାଲି, ନୀଳ, ହଳଦିଆ ଓ ଧଳା ରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବେଶରୁ ଉପଲବ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ୍ ଯୁଗର ରୁଚି ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବାପାଇଁ, ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଅଛି । ସାହିଯାତ ଓ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀନୃତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ମୁଖା-ଗୁଡ଼ିକ ବିରାଟକାୟ । ବିଭିର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ ଏହି ମୁଖା ଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରି, କଳାକାରମାନେ ଲୋକବାଦ୍ୟର ତାଳେ ତାଳେ ଠାକୁରଙ୍କ ବିମାନ ଆଗରେ ନାଚି ନାଚି ଯାଆନ୍ତି ।

ରାଜା-ରାଣୀ ନୃତ୍ୟ (ମାନବ-ମୁଖା)

ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମୁଖ ଧାରଣ କରିଥିବା ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ସେହିପରି ଓଡ଼ିଶାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ପରିବେଷିତ ମୁଖାନୃତ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତା ପରିଲକ୍ଷିତ ହୁଏ । ଓଡ଼ିଶାରେ ଅଦ୍ୟାବଧି ବଞ୍ଚି ରହିଥିବା ମଣିଷ-ମୁଖା ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲା ଭଂଜନଗର ସବ୍‌ଡ଼ିଭିଜନରେ ପ୍ରଚଳିତ ରାଜା-ରାଣୀ ନୃତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋରମ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ । ରାଜା ଓ ରାଣୀ, ଆଠ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ଦୁଇଟି ବିରାଟ କଣ୍ଢେଇ ।

ସମଗ୍ର ଶରୀର ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ଅଣ୍ଟାଠାରୁ ପାଦ ଯାଏଁ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ରିତ କପଡ଼ାରେ ନିର୍ମିତ ଗୋଟିଏ ଲାଙ୍ଗା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ । ଶରୀରର ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ଗୋଟିଏ ଗୋଲାକାର ଛିଦ୍ର । ଏହି ଛିଦ୍ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା କଳାକାର ନିଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ନେବା ସହିତ, ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ସୁଯୋଗ ପାଏ । ଢ଼ୋଲ, ମହୁରୀ ଓ ଚାଙ୍ଗୁବାଦ୍ୟର ତାଳେତାଳେ ମୁଖା ଧାରଣ କରିଥିବା ଦୁଇଜଣ କଳାକାର, ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀରେ ନୃତ୍ୟକରି ଦେବା-ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ପାଛୋଟି ନେବା ସହିତ, ଉପସ୍ଥିତ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ଆମୋଦିତ କରିଥାଆନ୍ତି ।

ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରାରେ ରାଜା-ରାଣୀ ମୁଖା-ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ । ଏତଦ୍ ବ୍ୟତୀତ ଦୋଳ-ପୂର୍ଣ୍ଣମୀ, ଶୀତଳ-ଷଷ୍ଠୀ, ରାମନବମୀ ଯାତ୍ରା ସହିତ, ବିଭିନ୍ନ ବିବାହ ଉତ୍ସବରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନୃତ୍ୟ ଦଳ ଅଂଶ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।

ସାହି ଯାତ : ମେଢ଼ ନୃତ୍ୟ (ଦେବତା ଓ ଦାନବ ମୁଖା)

ସାହିଯାତ ଜଗନ୍ନାଥଧାମ ପୁରୀର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଶୈଳୀର ଲୋକନୃତ୍ୟ । ରାମନବମୀଠାରୁ ସାତଦିନ ଧରି ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଲୋକନୃତ୍ୟ, ସିଂହଦ୍ୱାର ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ମଞ୍ଚରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ସହରର ପ୍ରମୁଖ ସାତୋଟି ସାହି, ଯଥା – ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର ସାହି, ହରଚଣ୍ଡି ସହି, ବାସେଳୀ ସାହି, ବାଲିସାହି, କୁଣ୍ଢେଇବେଣ୍ଟ ସାହି, ଦୋଳ-ମଣ୍ଡପ ସାହି, ଗୌଡ଼ବାଡ଼-ସାହି କ୍ରମାନ୍ୱୟର ଏହି ଯାତରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଥାଆନ୍ତି । ପୌରାଣିକ ଆଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ ଏହି ଯାତ୍ରାକୁ ପୁରୀର ଲୋକମାନେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜନ୍ମ ଉତ୍ସବଭାବେ ପାଳନ କରିଥାଆନ୍ତି ।

ଯାଗା-ଆଖଡ଼ାର ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସଂପର୍କରେ ଗଢ଼ି ଉଠିଥିବା ସାହିଯାତ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଶରୀରଚର୍ଚ୍ଚା ଏବଂ ରଣକୌଶଳ ଶିକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡ଼ିକ ସାଂସ୍କୃତିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରି ଲୋକମାନଙ୍କ ମନୋରଞ୍ଜନ ନିମନ୍ତେ ରାମଲୀଳାର ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକାରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ । ଅତୀତରେ ସାହିଯାତ ପରିବେଷଣରେ ଯେଉଁ ଚମତ୍କାରିତା ଥିଲା, ତାହା ଏବେ ସ୍ୱପ୍ନତୁଲ୍ୟ । ମେଢ଼ ନୃତ୍ୟ ସାହିଯାତର ଅଂଶବିଶେଷ ।

ଏହି ନୃତ୍ୟର ସୃଷ୍ଟି ମୁଖ୍ୟତଃ ଦେବାଦେବୀ ଆରାଧନା ପାଇଁ । ସେହିଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ନୃତ୍ୟସହିତ ଯୋଡ଼ିହୋଇ ରହିଛି, ବିଭିନ୍ନ ଦେବାଦେବୀ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଚମତ୍କାର ମୁଖା । ସେହି ମୁଖା ଓ ଖୋଳ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୁବ କଳାକାର ପ୍ରବେଶ କରି ନୃତ୍ୟ କରେ । ମୁଣ୍ଡଠାରୁ ପାଦଯାଏଁ ଆବୃତ ହୋଇ, ଓଜନଦାର ଭୁଜ ଏବଂ ପଛରେ ଟାହିଆ ଓ ମେଢ଼ ଧାରଣ କରି ନୃତ୍ୟକରିବା ଖୁବ୍ କଷ୍ଟଦାୟକ ।

ତେଣୁ ନୃତ୍ୟରତ କଳାକାର ଶକ୍ତିବାନ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ । ମେଢ଼ ନୃତ୍ୟର ସମୟ ସୀମା ୧୦ରୁ ୧୨ଘଣ୍ଟା । ମେଢ଼ ନୃତ୍ୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଚରିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ହେଲେ – ନୃସିଂହ, କାଳୀ, ଦୁର୍ଗା, ଗଣେଶ, ଶିବ, କୃଷ୍ଣ, ରାବଣ ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ । ସମସ୍ତେ ମୁଖାଧାରୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ ଜରିଲଗା ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଢ଼ । ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ମେଢ଼ନୃତ୍ୟ ଭାବେ ପରିଚିତ ।

ପଶୁମୁଖା ନୃତ୍ୟ

ଓଡ଼ିଶାର ପଶୁମୁଖା ନୃତ୍ୟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପରିଚିତ । ଏହି ନୃତ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ସର୍ବତ୍ର, ବିଶେଷ କରି ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଭଂଜନଗର, ଆସିକା ଓ କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗରରେ ବହୁଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ । ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରା ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଏକ ବିଶେଷ ପର୍ବ । ଏହା ବ୍ରହ୍ମପୁର, ଭଂଜନଗର, ଆସିକା, କବିସୂର୍ଯ୍ୟନଗର, ପିତ୍ତଳ, ସୋରଡ଼ା, ବୁଗୁଡ଼ା ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପୁରପଲ୍ଲୀରେ ବର୍ଷେ, ଦୁଇବର୍ଷ ଅନ୍ତରରେ ମହାସମାରୋହରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଯାତ୍ରାଠାରୁ ଭଂଜନଗର ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରାର ପରମ୍ପରା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନଧରଣର । ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀଙ୍କୁ ନେଇ ଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବା ବେଳେ, ଭଂଜନଗରରେ ଗ୍ରାମଦେବତୀଙ୍କ ସହିତ, ଘୁମୁସର ଭଂଜବଂଶର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀଦେବୀ ବାଗ୍‌ଦେବୀ, କୁଲାଡ଼ରୁ ଭଂଜନଗର ଆସନ୍ତି ଭକ୍ତଗଣଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେବାପାଇଁ । ବ୍ୟାଘ୍ର ହେଉଛି, ବାଗ୍‌ଦେବୀଙ୍କ ବାହନ ।

ତେଣୁ ଭଂଜନଗର ଠାକୁରାଣୀ ଯାତ୍ରାରେ ବାଘନାଟର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଖୁବ୍ ବେଶୀ । ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଭକ୍ତମାନେ ଯାତ୍ରାବେଳେ ନିଜକୁ ବାଘବେଶରେ ସଜାଇ ଗଳିକନ୍ଦିରେ ନାଚିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ବାଘର ବିରାଟକାୟ ମୁଖା ଧାରଣ କରି ଦୁଇଜଣ ଶିଳ୍ପୀ ବାଗ୍‌ଦେବୀଙ୍କ ବିମାନ ସାମନାରେ ଭୟଙ୍କର ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ ସହ, ଶୋଭାଯାତ୍ରାର ନେତୃତ୍ୱ ନେଇଥାଆନ୍ତି । ଭଂଜନଗରର ବାଘନାଟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ପରିଚିତ। ଏହାର ସଫଳ ରୁପାୟନ ପଛରେ, ଭେଜିପୁଟ ଗ୍ରାମର ସ୍ୱର୍ଗତ୍ ବନମାଳୀ ସ୍ୱାଇଁଙ୍କ ବଳିଷ୍ଠ ସ୍ୱାକ୍ଷର ରହିଛି । ପଶୁମୁଖା ନୃତ୍ୟ କେବଳ ବାଘନାଟ ମଧ୍ୟରେ ସୀମାବଦ୍ଧ ନୁହେଁ । ବାଘନାଟ ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ପଶୁ ଯଥା-କଳଘୋଡ଼ା, ବୃଷଭ, ହରିଣ, କୁକୁଡ଼ା, ମୟୂର ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ପଶୁ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ମୁଖାନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ ।

ଏହିନୃତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ମୁଖାଗୁଡ଼ିକ ବିରାଟକାୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ । ମୁଖାର ମୁଣ୍ଡଟି ହାଲୁକା କାଠ, କିମ୍ବା ମଣ୍ଡଦିଆ ମୋଟା କାଗଜରେ ତିଆରି ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ଗାଢ଼ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ । ବିରାଟକାୟ ଶରୀରର ଛାଞ୍ଚ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥାଏ ଜଙ୍ଗଲଜାତ ବେତରେ । ପିପିଲି ଚାନ୍ଦୁଆ ସଦୃଶ ବିଭିନ୍ନ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଟାକପଡ଼ାରେ ତିଆରି ଖୋଳ ଶରୀରର ଛାଞ୍ଚଟିକୁ ଆବୃତ କରି ରଖିଥାଏ । ଏହି ମୁଖାଯୁକ୍ତ ଶରୀରର ଖୋଳ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଜଣ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି । କେବଳ ଗୋଡ଼ ଦୁଇଟିକୁ ବାଦଦେଲେ ସେମାନଙ୍କର ସମଗ୍ର ଶରୀର ଖୋଳ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ । ଦୁଇଜଣ ଶିଳ୍ପୀଙ୍କର ଚାରିଗୋଟି ଗୋଡ଼, ଗୋଟିଏ ଚତୁଷ୍ପଦ ପ୍ରାଣୀର ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥାଏ । ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଚାଙ୍ଗୁବାଦ୍ୟର ତାଳେ ତାଳେ ବିଭିନ୍ନ ଶୈଳୀରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ସହରତଳି ବା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ମୁଖାନୃତ୍ୟର ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଚନୀୟ । ସାଧାରଣତଃ ଅଶିକ୍ଷିତ କିମ୍ବା ସ୍ୱଳ୍ପଶିକ୍ଷିତ ମଣିଷମାନେ ଏହି ନୃତ୍ୟରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ସଭ୍ୟ ଶିକ୍ଷିତ ମଣିଷମାନେ ଏହି ନୃତ୍ୟରେ ଆଜିସୁଦ୍ଧା ସାମିଲ ହୋଇନାହାଁନ୍ତି। ଉଚ୍ଚବର୍ଗର ମଣିଷମାନଙ୍କର ମନୋଭାବ ଯଦି ଏପରି ବଳବତ୍ତର ରହେ, ଏହି ଅପୂର୍ବ ମୁଖାନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଦିନେ କାଳର ଗର୍ଭରେ ଲୀନ ହୋଇଯିବ ।

ସୌଜନ୍ୟ – ସମଦୃଷ୍ଟି

Photo credit- https://bit.ly/2AUd5ri

https://bit.ly/3gPfL8W

https://bit.ly/2ZY3yI1

https://bit.ly/38JUyKL

https://bit.ly/3iRTHw7

https://bit.ly/3iOxDTf

About ମନମଥ ଶତପଥୀ

ନାଟ୍ୟକାର, ନାଟ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ, ଓଡ଼ିଶା ସଙ୍ଗୀତ ନାଟକ ଏକାଡ଼େମୀର ପୂର୍ବତନ ସମ୍ପାଦକ

Check Also

ମୟୂରଭଞ୍ଜ ଛଉ ନାଟ (ଡ଼ଗର ପୃଷ୍ଠାରୁ)

ଶ୍ରୀ ନିତ୍ୟାନନ୍ଦ ମହାପାତ୍ର  ଛଉର ମୂଳ କଉଠି, ସେଟା ଖୋଜିବେ ଐତିହାସିକମାନେ। ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଲା ନାଚଟା-ଆଖିକି ରୁଚିଲା ମୁଁ …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *